W skrócie
- Większość bólów głowy to bóle pierwotne – napięciowy, migrena, rzadziej klasterowy. Nie wynikają z innej choroby, choć potrafią mocno utrudniać życie.
- Ból wtórny jest objawem innego problemu, np. infekcji, urazu albo nadużywania leków przeciwbólowych.
- Nagły, bardzo silny ból głowy – „najgorszy w życiu” – wymaga natychmiastowej pomocy. Dzwoń pod 112.
- Leki przeciwbólowe przyjmowane przez wiele dni w miesiącu same mogą podtrzymywać ból głowy.
Skąd się bierze ból głowy
Sam mózg nie odczuwa bólu – nie ma w nim receptorów bólowych. Ból głowy powstaje w strukturach, które je mają: w oponach mózgowych, naczyniach krwionośnych, nerwach oraz w mięśniach głowy, szyi i karku. Mogą je podrażniać napięcie mięśni, zmiany w funkcjonowaniu układu nerwowego (jak w migrenie), stan zapalny, ucisk czy uraz.
Bóle głowy należą do najczęstszych dolegliwości na świecie. Według Światowej Organizacji Zdrowia zaburzenia przebiegające z bólem głowy dotyczą około 40% ludzi, częściej kobiet niż mężczyzn[2].
Rodzaje bólu głowy
Lekarze dzielą bóle głowy na dwie duże grupy[1]:
- pierwotne – ból głowy jest samą chorobą, a nie objawem innej; to zdecydowana większość przypadków,
- wtórne – ból jest skutkiem innego stanu, np. infekcji, urazu głowy, bardzo wysokiego ciśnienia tętniczego albo choroby w obrębie czaszki.
Najczęstsze rodzaje bólu różnią się miejscem, charakterem i czasem trwania. Te cechy pomagają lekarzowi postawić rozpoznanie, dlatego warto zwracać na nie uwagę.
Ból napięciowy
- Gdzie boli
- obustronnie, często jak „obręcz” wokół głowy
- Jak boli
- uciskający, ściskający, łagodny lub umiarkowany
- Jak długo
- od 30 minut do kilku dni
- Inne objawy
- zwykle bez nudności; nie nasila się przy chodzeniu
Najczęstszy rodzaj bólu głowy. Sprzyjają mu stres, zmęczenie, niewyspanie i długie siedzenie w jednej pozycji.
Migrena
- Gdzie boli
- zwykle po jednej stronie głowy
- Jak boli
- pulsujący, umiarkowany lub silny
- Jak długo
- od 4 do 72 godzin
- Inne objawy
- nudności lub wymioty, nadwrażliwość na światło i dźwięk; nasila się przy wysiłku
U około jednej trzeciej chorych napad poprzedza aura – najczęściej migoczące zygzaki lub mroczki w polu widzenia.
Klasterowy ból głowy
- Gdzie boli
- zawsze po jednej stronie, wokół oka lub skroni
- Jak boli
- bardzo silny, przeszywający
- Jak długo
- od 15 minut do 3 godzin, nawet kilka razy na dobę
- Inne objawy
- łzawienie i zaczerwienienie oka, wyciek z nosa, opadanie powieki, niepokój ruchowy
Występuje seriami („klastrami”) trwającymi tygodnie lub miesiące, przedzielonymi okresami spokoju. Częściej dotyczy mężczyzn.
Ból z nadużywania leków
- Gdzie boli
- różnie, często rozlany
- Jak boli
- tępy, prawie codzienny
- Jak długo
- 15 i więcej dni w miesiącu
- Inne objawy
- pojawia się u osób, które od miesięcy często sięgają po leki przeciwbólowe
Ból wtórny: leki stosowane zbyt często przestają pomagać i zaczynają podtrzymywać ból. Leczenie polega na ich odstawieniu pod kontrolą lekarza.
Najczęstsze przyczyny i czynniki wyzwalające
U wielu osób ból głowy pojawia się w podobnych sytuacjach. Najczęściej wymienia się:
- stres, a także nagłe odprężenie po okresie napięcia (np. w weekend),
- za mało lub za dużo snu, nieregularny rytm dnia,
- pominięte posiłki i zbyt małą ilość wypijanych płynów,
- alkohol, zwłaszcza czerwone wino,
- odstawienie kofeiny u osób, które piją dużo kawy,
- zmiany hormonalne, np. w okolicy miesiączki,
- długą pracę przy komputerze i niewygodną pozycję ciała,
- infekcje – przeziębienie, grypę, zapalenie zatok.
Prowadzenie dzienniczka bólu głowy pomaga odkryć własne czynniki wyzwalające i bardzo ułatwia rozmowę z lekarzem.
Kiedy ból głowy może być groźny
Zdecydowana większość bólów głowy nie jest niebezpieczna. Istnieją jednak objawy, które mogą świadczyć o poważnej przyczynie, np. krwawieniu do mózgu, zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych czy udarze[3][4].
Natychmiast dzwoń pod 112 lub jedź na SOR, jeśli:
- nagły, bardzo silny ból głowy, który osiąga szczyt w ciągu kilku sekund lub minut („jak uderzenie pioruna”),
- ból głowy z gorączką, sztywnością karku lub wysypką,
- zaburzenia mowy, osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała, opadnięcie kącika ust, podwójne widzenie,
- splątanie, senność, utrata przytomności lub drgawki,
- ból głowy po urazie głowy, zwłaszcza z wymiotami lub zaburzeniami świadomości.
Kiedy umówić wizytę u lekarza
Pilnej, choć nie natychmiastowej konsultacji wymagają sytuacje, gdy:
- ból głowy pojawił się po raz pierwszy po 50. roku życia,
- ból jest nowy lub inny niż dotychczas, a do tego nasila się z dnia na dzień,
- ból budzi ze snu albo wyraźnie nasila się przy kaszlu, kichaniu czy schylaniu się,
- u osoby po 50. roku życia pojawia się ból skroni, ból żuchwy przy żuciu lub zaburzenia widzenia,
- ból głowy występuje w ciąży lub po porodzie,
- chorujesz na nowotwór albo masz obniżoną odporność.
Warto też zgłosić się do lekarza, gdy bóle głowy wracają kilka razy w miesiącu, utrudniają pracę lub naukę, a zwykłe leki przestają działać.
Jak lekarz szuka przyczyny bólu głowy
Podstawą rozpoznania jest rozmowa. Lekarz zapyta, od kiedy i jak często boli głowa, gdzie dokładnie, jak długo trwa ból i co go wywołuje lub łagodzi. Zmierzy ciśnienie tętnicze i przeprowadzi badanie neurologiczne.
U większości osób z typowym bólem napięciowym lub migreną to wystarcza. Badania obrazowe głowy – tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny – lekarz zleca wtedy, gdy podejrzewa przyczynę wtórną[3]. W zależności od objawów może też zlecić badania krwi, konsultację okulistyczną lub laryngologiczną.
Jak sobie radzić z bólem głowy
Domowe sposoby
Przy łagodnym bólu często pomaga:
- odpoczynek w cichym, zaciemnionym pomieszczeniu,
- szklanka wody i lekki posiłek, jeśli od ostatniego minęło dużo czasu,
- chłodny okład na czoło (przy migrenie) albo ciepły na kark (przy bólu napięciowym),
- krótki spacer i przerwa od ekranu.
Leki bez recepty
Na doraźne bóle głowy stosuje się m.in. paracetamol, ibuprofen, naproksen i kwas acetylosalicylowy. Przyjmuj je zgodnie z ulotką i nie łącz kilku preparatów z tą samą substancją czynną – wiele leków złożonych zawiera np. paracetamol.
Zapobieganie
Częstość bólów głowy zmniejszają regularny sen i posiłki, odpowiednie nawodnienie, regularna aktywność fizyczna, ograniczenie alkoholu i stała – zamiast zmiennej – ilość kofeiny. Pomagają też przerwy w pracy przy komputerze i techniki relaksacyjne.
Przy częstej migrenie lub przewlekłym bólu napięciowym lekarz może zaproponować leczenie zapobiegawcze, czyli leki przyjmowane codziennie przez kilka miesięcy, które zmniejszają liczbę napadów.