W skrócie
- Antybiotyki zabijają bakterie lub hamują ich namnażanie. Nie działają na wirusy - nie pomogą przy przeziębieniu, grypie, COVID-19 ani przy większości przypadków kaszlu i bólu gardła.
- Antybiotyk przyjęty bez potrzeby nie przyspiesza wyzdrowienia, a może wywołać działania niepożądane, np. biegunkę czy reakcję alergiczną.
- Każde użycie antybiotyku sprzyja powstawaniu bakterii antybiotykoopornych. Według WHO zakażenia takimi bakteriami wiązały się w 2021 roku z ponad 4,7 mln zgonów na świecie.
- Lekarz rodzinny może w ramach NFZ sprawdzić, czy zakażenie jest bakteryjne - m.in. szybkim testem, badaniem krwi lub posiewem.
Jak działa antybiotyk
Antybiotyki to leki, które zabijają bakterie albo uniemożliwiają im namnażanie się. Działają na elementy budowy, które mają bakterie, a których nie mają wirusy - na przykład na ścianę komórkową bakterii. Dlatego na infekcje wirusowe antybiotyk po prostu nie działa[3].
Tymczasem większość infekcji, z którymi zgłaszamy się do lekarza jesienią i zimą, wywołują właśnie wirusy[3][4]. Należą do nich m.in.:
- przeziębienie i katar,
- grypa i COVID-19,
- większość przypadków ostrego kaszlu,
- większość bólów gardła.
W takich infekcjach organizm sam zwalcza wirusa, a leczenie polega na łagodzeniu objawów: odpoczynku, piciu płynów i - w razie potrzeby - lekach przeciwgorączkowych.
Kiedy antybiotyk jest potrzebny
Antybiotyki ratują życie, gdy zakażenie wywołują bakterie - na przykład w paciorkowcowym zapaleniu gardła, zapaleniu pęcherza moczowego, bakteryjnym zapaleniu płuc czy sepsie. Wtedy nie należy z nimi zwlekać.
Ważne jest jednak, żeby sięgać po antybiotyk tylko wtedy, gdy rzeczywiście jest potrzebny, i żeby był to antybiotyk właściwy dla danego zakażenia. O jednym i drugim decyduje lekarz.
Czym grozi antybiotyk „na wszelki wypadek”
Dla Ciebie
- Nie przyspiesza wyzdrowienia. Przy infekcji wirusowej nie działa wcale, a w ostrym bólu gardła skraca objawy średnio tylko o około 16 godzin[4].
- Może wywołać działania niepożądane. Częste są nudności, wymioty, wzdęcia, niestrawność i luźne stolce. Zdarzają się też wysypka i reakcje alergiczne, wyjątkowo groźne dla życia[3].
- Niszczy też „dobre” bakterie - np. w jelitach czy w pochwie. Sprzyja to biegunce i infekcjom grzybiczym.
- Zwiększa ryzyko oporności. Bakterie, które przetrwają leczenie, mogą stać się oporne. Gdy kiedyś naprawdę będziesz potrzebować antybiotyku, może on nie zadziałać.
Dla wszystkich
Bakterie oporne na antybiotyki przenoszą się między ludźmi. Według Światowej Organizacji Zdrowia to właśnie nadużywanie i niewłaściwe stosowanie leków przeciwdrobnoustrojowych napędza powstawanie i rozprzestrzenianie się opornych drobnoustrojów. Zakażenia bakteriami opornymi wiązały się w 2021 roku z ponad 4,7 mln zgonów na świecie[1].
Polska ma z tym szczególny problem. Według Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób w latach 2019-2023 zużycie antybiotyków w Polsce spadło o niecałe 2%, choć celem na 2030 rok jest spadek o 27%. W tym samym czasie zakażenia krwi bakteriami Klebsiella pneumoniae opornymi na karbapenemy - antybiotyki stosowane jako ostatnia linia leczenia - zdarzały się ponad dwuipółkrotnie częściej[2].
Kiedy iść do lekarza
Natychmiast dzwoń pod 112 lub jedź na SOR, jeśli:
- po przyjęciu antybiotyku pojawił się obrzęk twarzy, ust, języka lub gardła, duszność, świszczący oddech albo nagła, rozległa wysypka - to może być ciężka reakcja alergiczna (wstrząs anafilaktyczny),
- przy gorączce pojawiły się splątanie, bardzo przyspieszony oddech, zimne i marmurkowe dłonie i stopy albo bardzo złe samopoczucie - to mogą być objawy sepsy,
- pojawiła się wysypka z drobnych wybroczyn, która nie blednie pod uciskiem, zwłaszcza z gorączką.
Kiedy umówić wizytę u lekarza
Skontaktuj się z lekarzem rodzinnym, gdy:
- gorączka utrzymuje się dłużej niż 3 dni,
- objawy infekcji nie zaczynają ustępować po tygodniu albo po wstępnej poprawie nagle się nasilają,
- masz objawy, które mogą wskazywać na zakażenie bakteryjne, np. pieczenie przy oddawaniu moczu, ropną wydzielinę z ucha albo silny ból gardła z gorączką i bez kaszlu,
- w trakcie leczenia antybiotykiem pojawiła się wysypka albo ciężka lub krwista biegunka,
- po 2-3 dniach przyjmowania antybiotyku nie ma żadnej poprawy.
Jak lekarz sprawdza, czy potrzebny jest antybiotyk
Często wystarczy rozmowa i badanie: lekarz ocenia objawy, osłuchuje płuca, ogląda gardło i uszy. Gdy to nie wystarcza, w ramach NFZ może zlecić lub wykonać m.in.[5]:
- szybki test na paciorkowca - przy bólu gardła; dostępny w części przychodni,
- test antygenowy w kierunku COVID-19, grypy i RSV,
- CRP i morfologię krwi - pomagają ocenić nasilenie stanu zapalnego,
- posiew z antybiogramem, np. moczu lub wymazu z gardła - pokazuje, która bakteria wywołała zakażenie i który antybiotyk na nią działa,
- zdjęcie RTG klatki piersiowej - przy podejrzeniu zapalenia płuc.
Czasem lekarz proponuje obserwację: jeśli objawy nie zaczną ustępować lub się nasilą, wraca się do decyzji o antybiotyku[4].
Jak bezpiecznie stosować antybiotyk
- Przyjmuj go dokładnie tak, jak zalecił lekarz - w odpowiedniej dawce, o stałych porach i przez zalecony czas[3].
- Nie przerywaj ani nie wydłużaj leczenia na własną rękę. W razie wątpliwości zapytaj lekarza lub farmaceutę.
- Nigdy nie przyjmuj antybiotyku przepisanego innej osobie i nie dawaj swojego innym.
- Nie zostawiaj resztek „na następny raz” - oddaj je do apteki, która przyjmuje leki do utylizacji.
- Sprawdź w ulotce, czy antybiotyk można popijać mlekiem i czy wolno łączyć go z alkoholem lub innymi lekami.